Kuña Paraguái Ára

Kuña Paraguái Ára niko ñanemomandu’a peteĩ mba’e ndetuichapajepéva oikova’ekue 24 jasykõi 1867 jave. Upérõ jeko ijatýkuri Paraguaýpe, Plaza de Mayo-pe, Amandaje Guasúpe, kuñaita Paraguay ha okarayguáva, imboriahu ha ipirapirehetáva, iñarandu ha iñarandu’íva, oñemongetávo hikuái mba’éichapa ha’ekuéra ikatúne oipytyvõ ñane retãme oĩva’ekue upérõ Ñorairõ Guasúpe.

Pe amandaje rire, oikojeýkuri peteĩ aty 10 jasypoapy 1867 jave. Upérõ kuñakarai Escolástica Barrios de Gill ojapojeýkuri peteĩ Kuña Paraguai Aty oĩhaguépe 30 kuña, ome’ẽva’ekue ijeguaka (kuãiru, mbo’y, namichãi) hepykuére oñepytyvõ hag̃ua ñane retãme upe ñorãiro guasu aja. Ko mba’e guasuete niko herakuã ha kuña oĩháicha ñane retãme ogueropojái avei imba’erepy ñane retãme reraitépe.

Kuñakarai katupyry Idalia Flores de Zarza niko upe ojerureva’ekue 24 jasykóigui oiko hag̃ua Kuña Paraguáy Ára. Oñemoĩkuri ijykére pe mba’ejerurépe kuañakarai katupyry Carmen Casco de Lara Castro oĩva’ekue upérõ ñane retã Amandaje Guasúpe. Upe arýpe, 1974, Naciones Unidas ogueromandu’ákuri avei Kuña Tetãitagua Ary.

6 Jasypakõi 1974 jave, kuña ha kuimba’e oĩva tetã rérape Amandaje Guasúpe omoneíkuri upe Léi ha Tetã ruvicha omboajékuri. Upe Léi 498 osẽkuri 18 jasypakõi ha upépe he’i: “Oñemboaje 24 jasykõi ha’eha Kuña Paraguáy Ára, ojegueromandu’ávo Amérika Kuñaita Aty Peteĩha, oñembyatyva’ekue Paraguaýpe upe ára, ary 1867 jave, oipytyvõ hag̃ua ñane retãme”.

Kuñakaraikuéra oipyhyva’ekue jeguaka hapicha kuñágui, upe 10 jasypoapy 1867 jave:

Escolástica Barrios de Gill, Josefa Antonia Carrillo de Escalada, Ana Josefa Mora de Haedo, Antonia Alcorta de Talavera, Carmen Palacios, Tomasa Bedoya de Fernández, Rosa Escalada de Goiburú, Felipa Molinas, Rosalía Mazó de Chirife, Rosa Aquino, Mercedes Ibarra ha Trinidad Calonga de Espínola.

Ome’ẽva’ekue ijeguaka:

Escolástica Barrios de Gill, Elisa Alicia Lynch, Clara Escato de Goiburú, Rafaela Carrillo López de Bedoya; Rosario Escobar, Gregoria Escobar, Marta Machaín, Bárbara Machaín de Haedo, Concepción Galeano, Rosalía Mazó de Chirife, Ramona Insfrán de Codas, Eneida Peña de Molinas, Dolores Vázquez de Acosta ha imemby Basilicia, Cecilia, Rosa Cándida ha Valeriana; upéicha avei, Olivia Zárate de Zárate.

  • Umi kuña okaraygua ome’ẽva’ekue ijeguaka apytépe oĩ: Ninfa Centurión de Villar, Segunda Espínola de Irrazábal, María del Socorro Yegros ha Juana Francisca Ramírez ouva’ekue Hyatýgui.
  • Ky’ỹindýgui ouva’ekue katu ko’ãva: Rosa Agustina Quiñónez de Ramírez, Antonia Lovera de Ramírez, Saturnina Cárdenas de Cáceres, Isabel Samaniego, Francisca Sosa, Anselma Flores, Genoveva Recalde, Epifania Lataza, Asunción Bogado ha Tomasa Recalde.
  • Táva Villarricaygua katu kuñakarai Ramona Insfrán de Codas, Benita Olasaga de García, Dolores Larramendi de Queirolo, Asunción Marecos de Benítez, Simeona González de Brizuela ha Coronada Figueredo de Espínola
  • San Pedro del Ykuamandyjúgui ouva’ekue ome’ẽvo ijeguaka katu: Rosa Alvarez de Valiente, Casimira Roa de Ríos, María del Rosario Valiente ha Natividad Bernal de Aguiar.

Umi kuña ndoguerekóiva jeguaka katu ome’ẽkuri karreta henyhẽva temitỹnguégui (kurapepẽ, avati, mandi'o).

Umíva apytépe oĩkuri: Nieves Martínez térã kuñakarai Walda Paredes oikóva Kapiatápe. Pirajúgui ouva’ekue katu: Dominga Simbrón de Méndez, Susana Caballero de Báez, Pilar Caballero de Maldonado, María Laura de Aquino haMaría Telesfora Urbieta.

Ko’ã kuña apytépe oĩkuri ipojeravéva ha upehaguére ñane retã sãmbyhyhára ome’ẽkuri chupekuéra jopói hérava Gran Cruz de la Orden Nacional del Mérito. Umíva apytépe oĩ kuñakarai Cristina Talavera de Alarcón ha kuñakarai Atanasia Escato.

Tomasa Bedoya de Fernández ha Micaela Talavera-pe niko ojeporavókuri ome’ẽ hag̃ua Tetã sãmbyhyharakuérape umi jeguaka oñemono’õvakue. Ha’ekuéra omog̃uahẽ avei aipo Aranduka Itaju (Libro de Oro), oñemboguapyhaguépe máva mávapa umi kuña oipytyvõva’ekue ha mba’é ome’ẽkuri ñane retã pytyvõrã.

Kuñakarai Teresa Silva de Lamas he’iva’ekue, ikorasõ ipópe: “Che ména ojejukáma ko Ñorairõ Guasúpe, péicha avei heta che rembiayhu jára omanónte avei. Mokõi mba’éntema niko hemby chéve: che membymimi ha ko’ã che jeguakakuéra. Ko’ã mitãmimi, ha’éva umi chemoingovéva, name’ẽmo’ãi peẽme; ág̃akatu ame’ẽmbaitéta che retãme ko’ã che jeguaka ani hag̃ua ho’ã ñane retã poyvi”.

Opa ko’ã mba’e rehe ñanemandu’ávo pe ñane korasõ oryrýi ha ndaikatúi jajoko tesay. Ko’ã mba’e rupive jahechakuaa ha ñamomba’eguasuva’erã Kuña Paraguáy rekove ha rembiasa.

EnlacesJehaijey