Kuarahy Ypykatu

Pe Kuarahy Ypykatu (karaiñe'ẽ: Sistema Solar) ha'e peteĩ mbyja ypykatu oĩva ñande Yvy. Oreko ipype umi yvága mba'e aty ojeréva ha oñemohendáva mante peteĩ mbyja, hérava Kuarahy, pe mbyja ypykatu oúva héra.[1] Upe mbyja mbytégua, mbyja ypykatu imba'e tuichavéva (oreko ituichakue 99,85 % opa mba'era'ãgui),[2][3][4] ojapo ha omosẽ imbaretekue guasuhápe jehe'a mbytégua rupive, tatavevýi ombohasa tataveve (idróheno ha élio), mokõi eleménto tenondégua orekóva ipype. Mba'ekuaarã ojekuaavéva ko'ãga rupive, pe Kuarahy ypykatu ojejapo ha oñemohendámava umíva 4600 sua ary guare, peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Opa mba'ekuéra hembyre ojapo peteĩ apu'a guasu ha popeno oñemohenda ha oñemboja'o opa yvoreváre ha ambuéva.[5] Kuarahy Ypykatu oĩ ko'ãgaite Arai Imbyjaitáva Apegua, ha upe oĩva "Kambuchi Apegua" renda Jyva Oriõ pegua, tapiryja Mborevi Rapépe, umi 28 000 ary tembipe imbytégui oĩva.[6]

Peteĩ ta'ãnga Kuarahy Ypykatu rehegua.

Heta mba'égui ojeréva Kuarahy, opaite nunga imba'era'ã oĩva poapy yvorevápe ojeréva apu'avy ha ñemohendapy.[7]Irundy yvoreva Kuarahy hi'aguĩvéva, imichĩvéva ave, Mbory, Mbyja Ko'ẽ, Yvy ha Jasytata guasu, hérava avei yvorevakuéra itaembo, oguerekóva ipype ita ha kuarepoti.[8][9]Ha yvoreva Kuarahy imombyryvéva, yvoreva mba'etĩva hérava avei "Tuicháva Jarýicha", tuichaitereive yvoreva itaembógui. Mokõiva ituichave, Jarýi ha Ja'yvo, oguerekóva ipype heta tataveve ha tatavevýi; umi tuicháva hypy'a, ha'e umíva hérava Yvaja ha Yrarýi, oguerekóva ipype heta y hypy'a, amoníako ha metáno.[10]

Ta'ãga omohechauka apu'a guasu ha popeno ojapo Kuarahy ypykatu.

Kuarahy ypykatu oguereko avei heta tenda orekóva mba'e michĩ ojeréva Kuarahy. Upe Tajave Ku'asã, oĩ mante Jasytata guasu ha Jarýi apytépe, ojogua umi yvoreva itaembo oguerekógui heta kuarepoti ha ita, ku tendápe oĩ peteĩ yvoreva aturi hérava Seres. Yvoreva Yrarýi ijeremboypýri oĩha Kuiper Ku'asã ha Apu'a ha'eño, mokõi tenda ha'eha Yvága mba'e Yraryimboypýri ha oguereko ipype heta y, amoníako ha metáno. Umi tendápe oĩha irundy yvoreva aturi Haumea, Makemake, Eris ha Plutõ, ymave oikéva va'ekue upe atýpe yvoreva, ha ko'ãga katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvoreva. Umi yvága mba'ekuéra imombyryvéva Yrarýigui hérava avei Plutõrana, ha Seres avei, umíva heko apu'a.[11]

Oĩha avei, ambue mba'e michĩ ojeréva joa upe tendápe, heta Jaguaveve ha Sandu'a hérava avei Sentáuro, ha heta mba'eku'i ováva. Poteĩ yvoreva ha mbohapy yvoreva aturi oguereko mbyguai (jasýicha) ojeréva hese. Kuarahy yvytu, peteĩ mba'esyry heko plasma oúva Kuarahýgui, ojapo peteĩ apu'a kambuchiguáicha ohupytu apu'a ha'eño peve. Pe Oort Arai, oñeimo'ãva upépe oúva jaguavevekuéra, ha'e Kuarahy Ypykatu rembe'y, opytáva peteĩ ary tembipe imombyrykue.[12]

Ñehesa'ỹijo ha JehechaJehaijey

 
Peteĩ Mba'yru Arapýgua oikóva Tajave Ku'asãme.

Heta tapicha aty ha tetã guasu ymaguare ohecha va'ekue yvága ha oñemohenda Yvy imbytépe, opa mba'e oikóva yvága "ojere gua'u" Yvýre; Vavilónia retãicha oñemohenda, hákatu ohesa'ỹijoite va'ekue yvágape ha mbyja kuéra.[13] Yvy ikuarahyreiképe, karai Gyrésia retãygua hérava Anaximandro he'i va'ekue ñande Yvy opytáva Yvága mbytépe, he'i Yvy niko peteĩ angu'a ndovaváiva guáicha.[14] Karai Pitágora ha hemimbo'e kuéra he'i peteĩháme ñande Yvy ijapu'áva, kuarahy kañy ha jasy kañy jehecha rupive;[15] ha sa ro'y IV Kirito mboyve karai hérava Platõ ha hemimbo'e hérava Aristóteles ohai kuatiáre mba'éicha ñande Yvy, apu'a ha yvága imbytépe. Hákatu, karai gyrésia retãme Claudio Ptolomeo hembiapo ojekuaavéva.

Heta hetave karai oñemoarandúva yvága he'i va'ekue upéicha, oguahẽ karai poloñagua Nicolás Copérnico peve he'i akue ñande Yvy opyryrỹi imbytére 24 aravóre ha ojere avei Kuarahýre peteĩ arýpe. Sa ro'y XVII-pe Copérnico hembiapo ojekuaa Galileo Galilei rupive, pe karai ojapo peteĩháme pe "techambyry" oipytyvõva hese ohecha peteĩhápe Jarýi ijasykuéra. [16] Upe guive pe karai Johannes Kepler ha karai Isaac Newton oñemoaranduve yvágare ha ombotuicha mbyjakuaa ha yvága jekuaa, ohesa'ỹijoiterei va'ekue ha oñemohenda Yvy renda jekuaa.[17]

Ary 1704-pe ojejapo ko ñe'ẽ "Kuarahy Ypykatu" ombohéra hag̃ua opa ojeréva kuarahýre.[18] Karai vyretáñagua hérava Edmund Halley ohesa'ỹijo jaguaveve kuéra ha mba'éicha ojere kuarahýre (Upévare oĩha upe jaguaveve Halley, oñembohéragui karai Edmund Halley herakuãre). Sa ro'y XX-pe, ára 12 jasyrundy ary 1961-pe, karai Yuri Gagarin oho peteĩháme yvágape mba'yrúpe;[19] ha Tetã peteĩ reko Amérikagua Apolo 11 hembiapo rupive orahauka karai Neil Armstrong Jasýpe. Ko'ãgaitéme, pe Yvága ha pe Kuarahy Ypykatu oñehesa'ỹijo ha ojehecha techambyry rupive, mba'ema'ẽha ojeréva kuarahy rupive ha yvypóra jeho yvágape rupive.

Yvága mba'e Kuarahy Ypykatu peguaJehaijey

MbyjaJehaijey

Pe mbyja peteĩva imimbi guasúva ha opytáva ypykatu imbytépe; upévare, ha'e mbyja ñande Yvy hi'aguĩvéva ha ñane hesakãvéva. Ohechaukávo yvágape oñemohenda ára rehasa ha pyhare rehasa. Kuarahy imbaretekue oguahẽva Yvýpe ojepurúva ka'avo ha yvyramáta rekovépe. Mbaretekue oúva oñemohenda avei ararova ha mba'epytu yvýpe ha yvytúpe.

Umi yvoreva ha ijasykuéraJehaijey

  • Mbory: Ha'e peteĩha yvoreva itaembo Kuarahy guive ha yvoreva michĩvéva Kuarahy Ypykatúpe. Merykúrio ndoguerekói jasy ha hi'aguĩtee Kuarahýre, upévare hakueterei.
  • Mbyja Ko'ẽ: Ha'e yvoreva pýpeve mokõiha Kuarahy guive. Venus ndoguerekói jasy ha ndoguerekói tekove, y, ha ambue mba'e ñeikotevẽva kove hag̃ua.
  • Yvy: Ha'e ývaga mba'e ojeréva Kuarahýre tenda mbohapyhápe, peteĩ yvoreva itaembo. Yvýpe mante oiko jeikove ha tekoha renda porã umíva oikovéva hag̃ua, oguereko peteĩ yvágamba'e guasu ojeréva hese heraha Jasy, ndaikatui jaikove jasýpe ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
  • Jasytata guasu: Hína yvága mba'e opyta ñande Yvy aguĩ, mbohapyha Kuarahy guive. Ha'e peteĩ yvoreva itaembo avei ha oguereko mokõi jasy ijerére héraha Fobos ha Deimos.
  • Jarýi ha ijasykuéra: Ha'e peteĩ yvoreva mba'etĩva, poha Kuarahy guive mombyrykuére. Oguereko 63 jasy ha heta mba'etĩ ipype ha ijapére. Ha'e hína yvoreva tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe.
  • Ja'yvo ha ijasykuéra: Ha'e yvoreva poteĩha Kuarahy guive. Oguereko heta jasy ha heta mba'etĩ. Ha'e mokõiha yvoreva tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko heta kuãirũ avei.
  • Yvaja ha ijasykuéra: Ha'e yvoreva pokõiha Kuarahy guive. Oguereko heta jasy ha heta mba'etĩ. Oguereko heta kuãirũ avei.
  • Yrarýi ha ijasykuéra: Ha'e yvoreva poapyha Kuarahy guive ha upe imombyryvéva. Oguereko 13 jasykuéra ha heta mba'etĩ ipype ha ijapére. Oguereko heta kuãirũ avei ojeréva hese.

Yvorevakuéra aturiJehaijey

Kuarahy Ypykatu oguereko 5 Yvoreva aturi.

  • Seres: Ha'e peteĩ yvoreva aturi, oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Giuseppe Piazzi ojuhuakue Seres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Seres ndoguerekói mbyguai.
  • Plutõ: Ha'e peteĩ yvoreva aturi ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Plutõ oguereko po mbyguai: Karonte, Hidra, Nix, P4 ha P5. Clyde William Tombaugh ojuhuakue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe.
  • Haumea: Ha'e peteĩ yvoreva aturi ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko mokõi mbyguai: Hiʻiaka ha Namaka.
  • Makemake: Ha'e peteĩ yvoreva aturi ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Makemake ndoguerekói mbyguai. Michael E. Brown ojuhuakue Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe.
  • Eris: Ha'e peteĩ yvoreva aturi ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Eris oguereko peteĩ mbyguai ñónte hérava Disnomia. Eris ha'e tuichavéva yvoreva aturi oĩva yvágape. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Eris pe 8 jasyteĩ, 2005-pe.

Yvága mba'e AmbuévaJehaijey

  • Jaguaveve: Kuarahy ypykatu oguereko heta jaguaveve Oort Arai rehegua.
  • Yvágamba'e Yraryimboypýri: Ha'e opa yvága mba'e oĩ upépeve Yraryigua. (Oort Arai)
  • Tajave Ku'asã: Ha'e peteĩ tajave aty oĩva yvágape.

YvorevakuéraJehaijey

Yvoreva Mba'ehero Ekuator hasaha* Ekuator hasaha (km) Mba'era'ã Radio orbital Ary ojeréva Ára ojeréva Jero'a Mbyguai Arapytu rekova Ta'anga
Mbory   0,39 4878 0,06 0,39 0,24 58,6 0 Tatavevýi ha Tataveve  
Mbyja Ko'ẽ   0,95 12100 0,82 0,72 0,615 243 3,4° 0 96% CO2, 3% nitróheno,0.1% yre.  
Yvy   1,00 12756 1,00 1,00 1,00 1,00 1 78% nitróheno, 21% tatarapo, 1% tatapu'ã'ỹ  
Jasytata guasu   0,53 6787 0,11 1,52 1,88 1,03 1,9º 2 95% CO2, 1.6% tatapu'ã'ỹ, 3% nitrógeno  
Jarýi   11,2 142984 318 5,20 11,86 0,414 1,3º 63 90% tatavevýi, 10% tataveve, metano  
Ja'yvo   9,41 120536 95 9,54 29,46 0,426 2,5º 61 96% tatavevýi, 3% tataveve, 0.5% metano  
Yvaja   3,98 51108 14,6 19,19 84,01 0,718 0,8º 27 84% tatavevýi, 14% tataveve, 2% metano  
Yrarýi   3,81 49538 17,2 30,06 164,79 0,6745 1,8º 13 74% tatavevýi, 25% tataveve, 1% metano  

Yvorevakuéra AturiJehaijey

Yvoreva aturi Diámetro medio* Ekuator hasaha (km) Masa* Radio orbital (UA) Periodo orbital (ary) Periodo de rotación (ára) Mbyguaikuéra Ta'anga
Seres 0,074 952,4 0,00016 2,766 4,599 0,3781 0  
Plutõ 0,22 2302 0,0021 39,482 247,92 -6,3872 5  
Haumea 0,09 0,0007 43,335 285,4 0,167 2  
Makemake 0,12 0,0007 45,792 309,9 ? 0  
Eris 0,19 2398 0,0028 67,668 557 ? 1  

Mbyguaikuéra ha Yvoreva KuãirũnguéraJehaijey

Mbyguai, hérava avei "jasy", ha'e peteĩ yvágamba'e guasu ojeréva peteĩ yvoreváre, pe mbyguai ikatu ha'e yvágamba'e michĩ oúva Tajave Ku'asã pegua, umi mbyguai Fobosicha ha Deimosicha ha ambue mbyguai Yvoreva Mba'etĩva pegua, ha yvágamba'e michĩ Kuiper Ku'asã pegua, mbyguai Tritõicha, Yraryipegua, térã ku mbyguai ikatu ojejapóva térã oúva ijyvoreva pegua, ñande Jasýicha, ñande Yvy pegua. Pe Yvorevakuéra Mba'etĩva oguereko yvyku'i ha yrypy'a'i oveve ijerére, ko mba'eku'i hérava Yvoreva Ku'asã, Ja'yvo oguereko heta ku'asã poguasu ojeréva hese, ha ambue yvoreva oreko avei.

Yvága mba'e michĩveJehaijey

Umi yvága mba'e michĩ hérava "Yvága mba'e michĩvéva Kuarahy Ypykatu pegua" ha'e heta yvága mba'e oĩ ñande mbyja ypykatúpe: tajave kuéra, yvága mba'ekuéra Yraryimboypýri, jaguaveve kuéra ha ambuéva imichĩva.

Tajavekuéra (asteroides)Jehaijey

Tajave michĩve yvorevágui, ko yvága mba'e ha'e yvy'áicha ha oĩ mante Jasytata guasu ha Jarýi apytépe, ha oguerekóva kuarepoti ha yrypy'a ipype. Opyta ku yvagarenda hérava Tajave Ku'asãme. Ku yvagarenda oguereko peteĩ yvoreva aturi hérava Seres, ku yvoreva ojogua peteĩ tajavépe, hákatu ndaha'éi tajave. Oĩ heta tajave ojeréva ambue tajave guasuvérehe, ha oĩ avei ambue tajave ojeréva yvoreváre.

Sandu'a (centauro)Jehaijey

Sandu'a, hérava avei Sentáuro, ha'e yvágamba'e jaguavevéicha ojeréva Kuarahýre ha oĩ Jarýi ha Yrarýi mbytépe, ituichavéva jaguavevégui. Peteĩha sandu'a ojehecha peteĩhápe hérava Kirõ (Quiron), ojogua tajave ha ojogua jaguaveve, ha ko'ãga Kirõ oñemohendapyrejey ha oñemohendáva jaguavevére.[20]

Sandu'a tuichavéva ha'e "10199 Chariklo", oguereko 250 km mbytéhasaha. [21]

Yvága mba'e YraryimboypýriJehaijey

Yvága mba'e Yraryimboypýri ha'e yvága mba'e yrypy'arekóva ha ojeréva Kuarahy amovéva Yrarýi jerére, ha ojogua sandu'ápe. Ko yvoreva aturi hérava Plutõ ha Eris oĩ ko yvága rendápe.

Peteĩha yvága mba'e Yraryimboypýri ojehecha peteĩhápe ary 1992-pe.

Mandu'apyJehaijey

  1. NASA (2012). «¿Por qué giran los planetas alrededor del sol?». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  2. Michael Woolfson (2001). «The origin and evolution of the solar system» (en inglés). Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  3. Jorge Ianiszewski Rojas (2011). «Curso de astronomía básica» (PDF). Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  4. Calvin J. Hamilton (2000). «El Sistema Solar». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  5. Astronomía.com (2011). «Planetas del sistema solar». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  6. Cielo Sur (2010). «Un recorrido por nuestro Sistema Solar». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  7. M Olmo R Nave (2000). «Plano Eclíptico». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  8. Alejandra León Castellá (2006). «Los elementos en el sistema solar». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  9. Universidad Politécnica de Valencia (2000). «El Sistema Solar». Ojehechákuri árape: 27 de septiembre ary 2012.
  10. Ross Taylor, Stuart (1998). Nuestro Sistema Solar y su lugar en el cosmos (1 edición). Cambridge Press. pp. 85. ISBN 84 8323 110 7. http://books.google.com.ar/books?id=6Go-DDAzgNYC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=composicion+planetas+exteriores&source=bl&ots=X8J0hBBuko&sig=JuUyjrmmd1IRzOBX-V88bVOxGAU&hl=es&sa=X&ei=VSdlUMTxKYfi0gGhrYGoAw&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=composicion%20planetas%20exteriores&f=false. Consultado el 28 de septiembre de 2012. 
  11. Últimas noticias del cosmos (2008). «Los planetas enanos serán plutoides». Ojehechákuri árape: 28 de septiembre ary 2012.
  12. AstronoMia (2012). «La nube de Oort». Ojehechákuri árape: 28 de septiembre ary 2012.
  13. Sellés, Manuel; Solís, Carlos (2005). Historia de la Ciencia. Pozuelo de Alarcón: Espasa. pp. 36. ISBN 84-670-1741-4. 
  14. Ochoa, Cesar Gonzales (2004). Universidad Nacional Autónoma de México. ed. La polis: Ensayo sobre el concepto de cuidad en Grecia antigua (Primera edición). Ciudad de México: IIFL. pp. 42-43. ISBN 970-32-2042-8. 
  15. Reyes, Alfonso (2000). Fondo de cultura económica. ed. Estudios Helénicos (Segunda edición). México D.F.: FCC. pp. 75. ISBN 968-16-1035-0. 
  16. Biografías y Vidas (2012). «Galileo Galilei». Ojehechákuri árape: 30 de septiembre ary 2012.
  17. Biografías y Vidas (2012). «Isaaac Newton, su obra». Ojehechákuri árape: 1 de octubre ary 2012.
  18. Online Etymology Dictionary (2012). «Definición de solar» (en inglés). Ojehechákuri árape: 1 de octubre ary 2012.
  19. Fayerwayer (2011). «50 años del primer hombre en el espacio: Historia, datos y video». Ojehechákuri árape: 1 de octubre ary 2012.
  20. Patrick Vanouplines (1995). "Chiron biography." Vrije Universitiet Brussel. Nuoroda tikrinta 2006-06-23.
  21. John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope." Nuoroda tikrinta 2008-09-21.

Henda AmbuévaJehaijey